صورت استفهام تعجبى اداء كرده‌اند ، و از آن به دست مىآيد كه چرا اول صغيره را گفتند بعد كبيره را با اينكه جا داشت بگويند : « هيچ گناه بزرگ و هيچ گناه كوچكى را هم فروگذار نكرده » چون در كلام مثبت وقتى مطلب را ترقى مىدهند از بزرگ گرفته به كوچك ختم مىكنند . و وجه آن اين مىباشد - و خدا داناتر است - كه هيچ گناه كوچكى را به خاطر اينكه كوچك است ، و مهم نيست ، از قلم نينداخته ، و هيچ گناه بزرگى را به خاطر اينكه واضح است ، و همه مىدانند فروگذار نكرده . و چون مقام ، مقام تعجب است مناسب اين است كه از كوچكتر شروع شود . * ( « وَوَجَدُوا ما عَمِلُوا حاضِراً » ) * - از ظاهر سياق برمىآيد كه جمله مورد بحث مطلب تازه اى باشد نه عطف تفسير براى جمله * ( « لا يُغادِرُ صَغِيرَةً وَلا كَبِيرَةً » ) * . و بنا بر اين ، از آن برمىآيد كه آنچه را حاضر نزد خود مىيابند خود اعمال است ، كه هر يك به صورت مناسب خود مجسم مىشود نه كتاب اعمال و نوشته شده آنها ، هم چنان كه از امثال آيه « يا أَيُّهَا الَّذِينَ كَفَرُوا لا تَعْتَذِرُوا الْيَوْمَ إِنَّما تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ » « 1 » نيز همين معنا استفاده مىشود ، و جمله * ( « وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً » ) * نيز كه در ذيل آيه مورد بحث است همين معنا را تاييد مىكند چون ظلم نكردن بنا بر تجسم اعمال روشنتر است ، زيرا وقتى پاداش انسان خود كرده هاى او باشد و احدى در آن دخالت نداشته باشد ديگر ظلم معنا ندارد - دقت فرمائيد . * ( « وَإِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لآدَمَ فَسَجَدُوا إِلَّا إِبْلِيسَ كانَ مِنَ الْجِنِّ فَفَسَقَ عَنْ أَمْرِ رَبِّه . . . » ) * در اين جمله براى بار دوم ماجراى ميان خدا و ابليس را ياد آورى مىكند . آن زمان كه به ملائكه دستور داد تا بر آدم پدر آنان ، سجده كنند ، همه سجده كردند مگر ابليس كه از جن بود پس از امر پروردگارش تمرد كرد . و معناى آن اين است كه : به ياد آر اين واقعه را تا براى مردم روشن شود كه ابليس - كه از جن بود - و همچنين ذريه او دشمنان ايشانند و خير ايشان را نمىخواهند ، پس سزاوار نيست كه فريب او را كه لذات مادى دنيا و شهوات ، و نيز اعراض از ياد خدا را براى ايشان زينت مىدهد بخورند . و نيز سزاوار نيست كه او را اطاعت كنند ، و به سوى باطلى كه او دعوتشان مىكند قدم نهند .

--> ( 1 ) اى كسانى كه كفر ورزيديد امروز عذرخواهى مكنيد كه كيفر آنچه كرديد خود آن كرده هاى شماست . سوره تحريم ، آيه 7 .